तुरुमती

महाराष्ट्रातील दख्खन च्या पठारावरील हे एक खेडेगाव. जिथे जीवन अजुनही गजबजाट, गोंगाट रहीत आहे. घाई कसली ती नाहीच. पण आधुनिकीकरण इथेही आले आहे. शेतात नांगरणी साठी ट्रॅक्टर सर्रास वापरला जाऊ लागला आहे. या बदलाला बगळ्या सारख्या पक्षांनीही सहज स्वीकारले आहे.
दैनंदिन गरजा भागवण्यासाठी गाई म्हशी, बकऱ्या आणि कोंबड्या पाळल्या जातात. तसेच पोल्ट्री सारखे कुटिर उद्योगही येथे जोम धरु लागले आहेत. अशा छोट्या गावात किमान एक तरी पोल्ट्री असतेच. या पोल्ट्री च्या बाजुनी सावलीसाठी निलगिरी सारखी झाडे लावली जातात. पोल्ट्री तील टाकाऊ पदार्थ कावळ्यांना इथे सहज उपलब्ध असल्यामुळे त्यानीं येथील निलगिरीच्या झाडांवर अनेक घरटी बांधली आहेत.
या घरट्यांचे निरीक्षण करत असताना आम्हाला एका घरट्यात पांढऱ्या रंगाचे पिल्लु दिसले. कावळ्याच्या पिल्लांचा रंग काळाच असतो. त्यामुळे आमची उत्सुकता चाळवली गेली. आजुबाजुच्या झाडावर शोध घेतला असता, फांद्याच्या गर्दीत विसावा घेणारे हे शिकारी पक्षाचे ऎटबाज जोडपे दिसले. याचे नाव आहे तुरुमती ससाणा किंवा रेड हेडेड फाल्कन.
















भारतात आढळणाऱ्या ससाण्यांपैकी हा आकाराने सगळ्यात लहान ससाणा. हा उजाड मोकळ्या किंवा शेतीप्रधान भागात दिसतो. हा भारतभर तुरळकपणे आढळतो. ह्याची संख्या गेल्या काही वर्षात कमी झाली आहे.
असा हा अत्यंत वेगाने उडणारा पक्षी काय खातो?, घरटे कसे बांधतो?, किती पिल्ले घालतो?, पिल्लांना काय खायला देतो? या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे मिळवण्याची दुर्मिळ संधी आयती चालुन आली होती, आणि ती आम्ही सहजासहजी सोडणार नव्हतो. तात्काळ तिथे मचाण बांधण्याचा निर्णय आम्ही घेतला.
पुर्वी मचाणावर बसुन खूप शिकारी केल्या गेल्या आहेत, पण मचाण बांधुन त्यावरुन पक्षी जीवनाची निरीक्षणे खूपच कमी वेळा नोंदवली गेली आहेत.



















घरट्याजवळ मचाण बांधताना खूप काळजी घ्यावी लागते. पक्षी घरटे बांधत असताना अजिबात मचाण बांधत नाहीत. पक्षी ते घरटे सोडु शकतात. मचाणावर बसून चित्रीकरण करायचे आणि निरीक्षणे नोंदवायची असल्यामुळे ते भक्कम असणे गरजेचे होते. पाहता पाहता मचाण ३० फूट उंचीचे झाले. त्यावर बसुन कॅमेरा व दुर्बिणीच्या सहाय्याने घरट्याच्या आत डोकावणे शक्य झाले होते.













मचाणावर लपण लावून आम्ही बसलो. पिले लहान होती. आइ वडील निसंकोचपणे घरट्याकडे येत होते, आपले काम करत होते. पिलांचे वय जेमतेम एका आठवड्याचे होते. त्यांच्या अंगभर पांढरी पिसे होती. शिकारी पक्ष्याच्या पिल्लांचा सुरुवातीचा रंग असच पांढरा असतो. त्यांची वाढ झपाट्याने होत असते. वाढीबरोबरच त्यांची पिसे व रंग बदलत जात असतात.













तुरुमती ससाणा आपल्या पिलांना मांस खायला देत असतो.पिल्ले आकाराने लहान असतात तेव्हा त्यांना कमी अन्न लागते. त्यांची पचनसंस्था पूर्णपणे विकसित झालेली नसल्यामुळे पिल्लांना फक्त मऊ मांस भरवले जाते. भक्षाचे डोके पाय इत्यादी पचायला कठीण अवयव आई वडील स्वत:च खातात. शिकार दिवसातुन २-३ वेळा आणली जाते आणि शिकारीचा आकार लहान असतो. आई वडील घरट्याची व पिल्लांची विशेष काळजी घेतात. उडण्यापूर्वी पायांनी दिल्या जाणाऱ्या रेट्याने पिलांना इजा किंवा घरट्याचे नुकसान होऊ नये म्हणून ते बाहेरच्या फांदीवर येउन झेप घेतात.














खाणे झाल्यावर पिल्ले घरट्यात बसुन राहतात. फेब्रुवारी मार्च चे दिवस असल्यामुळे वारा वहात होता. निलगिरीचे लवचिक झाड डोलत होते. शेंड्याच्या जवळ असलेले घरटे खूप जोराने हेलकावत होते. ते मजबूत पणे बांधले गेले होते. पुष्कळदा कावळ्याच्या घरट्यावर हे ससाणे डल्ला मारतात. त्याची डागडुजीकरुन स्वत: वापरायला घेतात. त्यामुळे कावळे आणि तुरुमती ससाणे यांच्या मधे वैर असते. हे घरटे असेच एका कावळ्याकडुन हिसकावुन घेण्यात आले असावे.



















सकाळ्च्या वेळी पिल्ले सहसा झोपलेली असतात. पिले उठुन हलु लागली की मग पालक शिकार घेउन येतात. सामन्यपणे हे पक्षी शिकार पायात पकडतात, पण घरट्यात प्रवेश करताना ते शिकार चोचीत उचलून घेतात. पिलांना इजा होऊ नये याची खबरदारी ते प्रत्येक वेळा घेत असतात. भक्ष्याचा मेंदू हा फार पोषक व प्रथिनयुक्त असतो, म्हणून पालकच तो खातात. व शिर नसलेले धड घरट्यात घेउन येतात.




















सामन्यत: पक्षांच्या पिलांमधे खाण्यासाठी स्पर्धा असते. पण आम्हाला इथे वेगळाच प्रकार दिसला. पिलांमधे इर्षा अजिबात नव्हती. पहिल्या पिलाचे खाणे होइ पर्यंत दुसरे शांत होते व नंतर ते एका नियोजित जागेवर जाउन बसले, मग आईने त्या पिलाला भरवायला सुरु केले. पिलांना त्रास न होता पालक भक्ष्य सोलुन खायला देत असतात. पिले आता दोन आठवड्याची झाली होती. त्यांची भूक वाढली होती. पचनशक्ती पण पूर्ण विकसित झाली होती, त्यामुळे पालक त्यांना भक्ष्याचा पाय देखील भरवत होते.
जशी जशी पिल्ले मोठी होत जातात तसा तसा शिकार करुन आणल्या जाणाऱ्या भक्ष्याचा आकार पण मोठा होत जातो. छोट्या आकाराची शिकार अनेक वेळा करण्यापेक्षा मोठया आकाराची शिकार एकदा करणे ह्यांच्या साठी किफायतशीर असते. बऱ्याच वेळा अर्धमेली शिकार घरट्यात आणून पायने दाबुन मारली जाते. हे जणू पिल्लांसाठी शिकारीचे प्रात्यक्षिकच असते. यामुळे पिल्लांना ताजे अन्न मिळते व अन्न कसे खावे हे पण त्यांना दिसते.














पालक जवळ नसताना आजुबाजुचे कावळे ह्या पिलांना खाण्यासाठी टपून असायचे, पण घरट्याच्या जवळ जाण्याची त्यांची हिम्मत होत नव्हती. आई वडील फक्त शिकारीच्या वेळेस घरटे सोडुन १०-१५ मिनिटासाठी जात असत. इतर वेळ जवळच्या झाडावर बसुन असत. आपल्या असहाय्य पिलांचे रक्षण करण्यासाठी पहिले २ आठवडे आई पिलांच्या सोबत घरट्यामधेच निजे. रात्र पडायच्या आत घरट्यात जाऊन ती घरट्याची स्वच्छता करते. घरटे साफ असणे फार गरजेचे असते, कारण घरट्यात पडलेल्या मांसावर परजीवी कीटाणू वाढू शकतात व ते पिलांसाठी प्राणघातक ठरु शकते.
रात्रीच्या थंडीपासुन पिलांचे संरक्षण करण्यासाठी आई त्यांना आपल्या पोटाखाली घेउन त्यांच्यावर पंखाची मायेची चादर पांघरते.

पहाट झाल्यावर आई वडील शेजारच्या झाडावर रात्रभर घरट्यात बसुन आखडलेले पायांचे, पंखांचे स्नायु ताणून त्याना व्यायाम देत असतात, पंखाची, पिसांची तपासणी करत असतात. इतर शिकारी पक्ष्यांप्रमाणेच तुरुमती ससाण्याची मादी, नरापेक्षा आकराने मोठी असते. पिले जागी झाली कि हे शिकारी साठी झेप घेतात.
ह्यांच्या शिकारी मधे चंडोल, लावरी, कोंबड्या, उंदीर, सरडे, पाली व क्वचित प्रसंगी वटवाघुळे आम्हाला आढळली.

पिल्ले आता ३ आठवड्याची झाली होती. पांढऱ्या रंगाची पिसे जाउन पंखावर करड्या रंगाची तर पोटावर लाल रंगाची पिसे आली होती. आता ही पिल्ले आई वडीलांनी दिलेला भक्षाचा पाय पण सहजपणे मटकावत होती. ससाणा अंडी घालताना एका दिवसाच्या अंतराने घालतो. अंड्यांच्या उबण्यामधे पण एका दिवसाचा फरक होतो. त्यामुळे एक पिल्लु मोठे असते तर दुसरे छोटे. हा फरक ३ ऱ्या आठवड्यातही दिसत होता.
कावळ्यांवर दहशत बसवण्यासाठी आई वडील दिवसातुन किमान ३-४ वेळा कावळ्यांचा पाठलाग करुन त्यांना हुसकावुन लावत होते.



















मार्च महिना संपत आला होता, मकर संक्रमण झाल्याने सुर्य आता प्रखरतेने आग ओकु लागला होता. सावरी ची बोंडे त्या उन्हामुळे तडकली जाउन कापुस व त्यासोबत बीजे आसमंतात इतस्त उडत होती. पांगाऱ्यावर सुद्धा एखाद दुसरे फूल उरले होते.
शेतीची कामे संपली असल्यामुळे खेड्यातली मंडळी जत्रांमधे गुंगली होती. वातावरण उत्साही होते. पण पिण्याचे पाणी मिळ्वण्यासाठी गावातील स्त्रियांना जीवावर उदार होऊन दिवसेंदिवस आटत जाणाऱ्या विहिरीत उतरावे लागत होते.
याच परिसरात असणाऱ्या सह्याद्रीच्या उपरांगांमधे कडे कपाऱ्यात घरटे करणारा जगातील सर्वात वेगवान पक्षी शाही ससाणा आपल्या पिलांना उड्ण्याचे धडे देत होता. हेच पिल्लु पुढे जाउन ताशी २०० मैल वेगाने उडणार होते.
अशाच एका डोंगरावरील एका ऊंच, अजस्त्र घरट्यात, ताकदवान, भक्कम पंजाचा, नाराच गरूड, आपल्या कापसाच्या गोंड्याप्रमाणे दिसणाऱ्या पिल्लांना मोठे करण्याच्या कामात गुंगला होता. अतिशय वात्सल्याने व नाजुकपणे पिल्लाना भरवताना याला पाहून, हाच का तो शिकारी गरूड ? असा प्रश्न पडल्याशिवाय रहात नाही.


वसंत ॠतु खऱ्या अर्थाने शिकारी पक्ष्यांसाठी नवजीवनाचा काळ असतो. पानगळ झाल्यामुळे नजरेचा टप्पा आणि स्पषटता वाढते. त्या मुळे शिकार करणे सोपे जाते, कदाचित याच कारणामुळे ते आपले प्रजनन या काळात करत असावेत.
आपले तुरुमती जोडपे देखील पिल्लांना वाढवता वाढवता चांगलाच दमून जात होते. पिल्ले आता ५ आठवड्याची झाली होती. ती जवळ जवळ आपल्या पालकांसारखीच दिसत होती. त्यांच्या मधे ससाण्याचे गुण उतरायला लागले होते. आपला हक्काचा घास ते जवळजवळ हिसकावुन घेत होते. आई पण तो घास तसाच न देता त्यानां खेचायला लावत होती, लचका तोडण्याचे प्रशिक्षण देत होती.
आम्ही अशी निरीक्षणे आळीपाळीने दिवसाच्या वेगवेगळ्या वेळी घेत होतो.
पिले आता आपला वेळ पंखांचा व्यायाम करण्यात, पिसे साफ करण्यात घालवत होती. पंज्याने घरट्यात उरलेल्या भक्ष्याचा अवशेषाला उचलण्याचा सराव करत होती. पण अजुन ते कसब एवढे विकसित न झाल्यामुळे तो भाग पंजातौन पडुन जात असे व पिल्लांसमोर डोके खाजवण्याशिवाय काही पर्याय उरत नसे. पण हा त्यांच्या शिक्षणाचाच एक भाग होता.
पिले निलगिरीच्या पानातुन रस काढुन आपल्या पंखाना लावताना दिसत होती.
आता त्याना दूरवरचे क्षितीज साद घालत होते. त्यांच्या हालचालीत अस्वस्थता जाणवत होती.त्यांचे आपल्या पंखांवर नियंत्रण येत होते.
याच वेळी तुरुमती ससाण्याचा एक स्वभाव विशेष आम्हाला दिसुन आला. रणरण्त्या उन्हाचा त्रास कमी व्हावा म्हणून ती भावंडे आळीपाळीने दुसऱ्याला आपल्या पोटाखाली घेत होती. प्रेमाचा केवढा सुंदर आविष्कार!!
तुरुमती ससाणे मोठे झाल्यावर जोडीनेच शिकार करतात, त्याचे मूळ बहुदा इथे दडले असावे.
उन्हाचा त्रास कमी करण्यासाठी हि पिल्ले चोच उघडून धापा टाकीत.














या दरम्यान पालकांचा पिलांकडील ओढा कमी झालेला असावा. ते आपल्यातच गुंग झालेले दिसत होते.
आणि अचानक एक पिल्लु आकाशात झेपावले, आइ वडील त्याच्या पाठोपाठ गेले. दुसरे छोटे पिल्लू घरट्यात एकटे पाहुन कावळ्यांनी डाव साधला व ते पिल्लु घरट्यातुन खाली पाडले . रात्रभर आम्ही त्या पिल्लाला सुरक्षित ठेवले. सकाळी त्या झाडावर एक टोपली बांधुन आम्ही त्याला त्या टोपली मधे ठेवले.















पण ते तिथे न बसता थेट झाडाच्या शेंड्यावर गेले.एकट्या पिल्लाला किती धोके असतात हे त्या वेळी आम्हाला जाणवले. मोठ्या अणकुचीदार चोचीचा धनेश त्या पिल्लावर चाल करुन आला. पण ते पिल्लु लेचेपेचे नव्हते. त्याने पंख पसरवुन व जोरात ओरडुन प्रतिहल्ला केला, आणि धनेश त्याच्या आवेशाला घाबरुन हल्ला न करताच उडुन गेला. आणि याच क्षणी त्या पिल्लाचे निघड्या तुरुमती ससाण्यात रुपांतर झाले.
दुसऱ्या दिवशी दुपारी आई वडील मोठ्या पिल्लाला घेउन त्या झाडापाशी आले. आम्हाला हे सगळे एखाद्या हिंदी मसाला चित्रपटासारखे वाटत होते.
इतक्या दिवसांच्या निरीक्षणानंतर आमच्या लक्ष्यात आअले होते की तुरुमतीसाठी कोंबडीची लहान पिल्ले म्हणजे आयती शिकार आहे. सकाळी आणि संध्याकाळी गावकरी आपली कोंबडीची पिल्ले चरायला सोडतात. त्यापैकी जरा बाजूला पडलेल्या पिल्लावर हा ससाणा वीजेप्रमाणे कोसळतो व डोळ्याचे पाते लवते न लवते तो पिल्लाला उचलून गगनात दिसेनासा होतो.














पाळलेल्या कोंबड्या पळवणारा ससाणा पकडणे किंवा मारणे शक्य नसल्याने कडबा तोडावा एवढ्या सहजपणे हातातील कुऱ्हाड ससाण्याचे घरटे असलेल्या झाडावर चालवली जाते, आणि ससाण्याचे अस्तित्वच पुसण्याचा प्रयत्न होतो.एका वर्षानंतर त्याच ठिकाणी गेल्यावर आम्हाला ते झाड जमीनदोस्त केलेले दिसले.
त्या परिसराची छाननी केल्यावर आम्हाला दुसरा एक धक्का बसला. आनंद या गोष्टीचा होता की आपले वस्तिस्थान नष्ट झाले तरिही ससाणा त्या परिसरात दुसऱ्या ठिकाणी घरटे करत होता. पण दु:ख या गोष्टीचे होते की लोखंडाच्या निर्जीव, टणक, उन्हाने तापणाऱ्या, छायारहित टॉवरवर त्याला रहावे लागत होते. ज्याचे पाय व नखे झाडावर बसण्यासाठी विकसित झाले आहेत, त्याला चटके सहन करीत लोखंडी पट्ट्यावर उभे राहुन पिल्लांना भरवावे लागत आहे.




















अशीच वेळ लग्गड नावाच्या दुसऱ्या एका ससाण्यावर आल्याचे उदाहरण आम्हाला नजीकच आढळुन आले. अशाच एका मनोऱ्या वरील ऍण्टेना वर त्याने आपला संसार थाटला होता.



















पण या पर्यायी मानवनिर्मित जागेत आश्रय घेतल्याची किंमत या ससाण्यांना बऱ्याच वेळा आपला जीव गमावुन ( वीजेचा धक्का लागुन ) भरावी लागते.
हे सर्व बघुन
अश्या या प्रतिकूल परिस्थिती मधे अन्न साखळी च्या सर्वोच्च स्थानी असलेले ससाण्यासारखे शिकारी पक्षी किती दिवस तग धरु शकतील अशी चुटपुट मनाला लागुन राहते......

शाहीन

शाहीन ससाणा, जगातला सगळ्यात वेगवान पक्षी. ताशी २०० मैल.......
सुरुवातीपासुनच याचे जबरदस्त आकर्षण .















हा शेर.
जुनून, सय्योनी फेम. यांनी यावर एक गाणे पण तयार केले आहे.
हे ऐकल्यावर आता जास्त काय बोलणार?


खुदी को कर बुलन्द इतना, के हर तकदीर से पेहले
खुदा बन्दे से खुद पूछे, बता तेरी रज़ा क्या है !

सितारों से आगे जहां और भी है, और भी है
आभि इश्क के ईम्तेहां और भी है, और भी है !

खुदी को कर बुलन्द इतना, के हर तकदीर से पेहले
खुदा बन्दे से खुद पूछे, बता तेरी रज़ा क्या है !

तू शाहीन है, परवाझ है काम तेरा, काम तेरा
तेरे सामने आसमां और भी है, और भी है

तू शाहीन है, बसेरा कर, पहडों की चट्टानों पर
तू शाहीन है! तू शाहीन है! तू शाहीन है!

खुदी को कर बुलन्द इतना, के हर तकदीर से पेहले
खुदा बन्दे से खुद पूछे, बता तेरी रज़ा क्या है !


परवाझ = take off or flight

अग्निपंख

सकाळी उठून पळायला जाण्यासाठी दार उघडले, सकाळ खाली पडला. "फ्लेमिंगो आले.." ही बातमी अन पाण्यावर पळणाऱ्या फ्लेमिंगोंच्या थव्याचा फोटो.........

माझ्या आठवणी प्रमाणे जवळपास दरवर्षी ही बातमी असतेच, फोटो पण तसाच.....



या फ्लेमिंगोच एवढं कौतुक का? असा प्रश्न जर तुम्हाला पडला असेल, तर नक्कीच तुम्ही फ्लेमिंगो बघितला नाहिये.ती नाजुकता, कमनीयता...


फ्लेमिंगो, मराठीत रोहित किंवा अग्निपंख. पंखांचा रंग ज्वाळेसारखा लाल म्हणून अग्निपंख. उडत जाताना ज्वाळाच उडत जातेय की काय असे वाटते म्हणून Flamingo (Flame is going).
ग्रामीण भागात यांचे एक फार मजेशीर नाव प्रचलित आहे, काश्मिरी बगळा.



महाराष्ट्रात किंवा भारतात दोन प्रकारचे फ्लेमिंगो सापडतात. पहिला ग्रेटर आणि दुसरा लेसर. लेसर फ्लेमिंगो हे खाऱ्या पाण्यात असतात. त्यांना महाराष्ट्रात बघायचे असेल तर मुंबई जवळच्या शेवडी बंदरापाशी जावे लागते. तेथे ते हजारोंच्या संख्येने येतात. (मुंबईच्या वृत्तपत्रांमधे यांचा फोटो येत असतो, पहिल्या पानावर...)

बाकी महाराष्ट्रामधे जे फ्लेमिंगो असतात ते ग्रेटर. नावाप्रमाणे त्यांचा आकार मोठा असतो. पुण्याजवळ, भिगवण, साताऱ्याजवळ मायणी, खिरेश्वर तलाव (हरिश्चंद्रगडाकडे जाताना लागणारा जलाशय) इत्यादी हे येतात. येतात म्हणजे कुठून? का?
मुख्यत्वे हे येतात गुजरात मधल्या कच्छ च्या आखातातून. बाकी इराण, अफगाणिस्तानातून हे आल्याच्या नोंदी आहेत. का येतात याचे नक्की कारण देता नाही येणार. उत्तरेकडे जास्त थंडी असते म्हणून एक वेळ अन्नाच्या शोधात हे येत असतील. पण गुजरात मधुन येणाऱ्यांचे काय?
कच्छ्च्या आखातामधे यांचे प्रजननाचे काम चालते. तिथे समुद्र किनाऱ्यावर मातीचे छोटे ढिगारे (माउंड) करुन त्यावर हे अंडी घालतात. प्रजननासाठी ती अगदी सुरक्षित जागा आहे. पण पिल्ले मोठी झाल्यावर तिथे अन्न कमी असल्यामुळे हे आपल्याकडे येत असावेत. प्रजननासाठी हे परत तिकडेच जातात.

एक फारच रोचक माहिती पांडे सरांनी परवा सांगितली यांच्या येण्याबद्दल. ओक्टोंबर च्या सुरुवातीला एखाद दुसरा फ्लेमिंगो आलेला दिसतो, २-३ दिवसांनी तो गायब होतो आणि परत १५-२० दिवसानंतर त्यांचा थवा येतो.

हे नेहमी कळपाने रहाणारे पक्षी आहेत. साधारणपणे १५-२० ते १५००० एवढा मोठा थवा असु शकतो. पाण्याच्या कडेला किंवा पाण्यात उभे राहून चोच पायात घेउन यांचे अन्न शोधणे चालू असते. यांची चोच विशिष्ट प्रकारे विकसित झाली आहे. तिच्यावर कंगव्यासारखे दात आलेले असतात. (दात हा चुकीचा शब्द आहे, कारण कुठल्याच पक्ष्याला दात नसतात.) याचा उपयोग ते चाळणी सारखा (पाणी बाहेर टाकणे व अन्न तोंडात ठेवणे )करतात.

यांचे अन्न शिंपले आणि निळ्या हिरव्या रंगाची अल्गी. ह्या दोन्ही पासून त्यानां मुबलक प्रमाणात बिटा-केरोटीन हे जीवनसत्व मिळते. त्यामुळेच त्यांचा रंग गुलाबी होतो. प्राणिसंग्रहालयातील फ्लेमिंगोंचा रंग याच्या अभावामुळे गुलाबी होत नाही.


खुपदा हे आपला एक पाय दुमडुन पोटाशी घेतात. पायावर पिसे नसल्याने,तिथुन जास्त प्रमाणात उष्णता हरवते. ती कमी हरवावी म्हणून पाय दुमडुन पोटाशी घेणे. याच्या उलटा प्रकार उन्हाळ्यात दिसतो. बगळे, चमचे यांच्या पिल्लांना उन्हाचा फार त्रास होतो. शरीरातील उष्णता लवकर कमी व्हावी म्हणून ते आपल्या पायांवर विष्ठा करतात.

हे दिसायला एवढे सुरेख असले तरी त्यांचा आवाज तितकासा सुरेख नसतो. सॅक्सोफोन मधे पाणी आणि ४-५ गोट्या टाकुन तो वाजवल्यावर जसा आवाज येइल तश्या आवाजात ह्यांचा वार्तालाप चालु असतो. अखंड.


मध्यंतरी मुंबईला झालेल्या यांच्या शिकारीवरुन बरेच वादळ उठले होते. ती शिकार लोकांच्या नजरेत आली म्हणून. बाकी वेळी राजरोस पणे शिकारी चालू असतात यांच्या. भिगवणला आंध्र प्रदेशहून मासेमारी साठी आलेल्च्या लोकांनी जलाशयात येणाऱ्या फ्लेमिंगोंची शिकार करुन खाणे सुरु केले आहे.
ह्या गोष्टी गंभीर आहेत खऱ्या, पण त्याहून ही गंभीर बाब आहे त्यांची वस्तिस्थाने कमी होणे.
मुंबईला शेवडीला एक मोठा पूल बांधला जात आहे, जो फ्लेमिंगोंच्या वस्तीवरुन जाणार आहे.......
भिगवणला येणाऱ्या फ्लेमिंगोंची संख्या ५० % ने कमी झाली आहे.........

विष्फुल्लिंग

पुण्यातला पाउस संपायचे नाव घेत नव्हता. सॉफ्टवेअर मधल्या बग प्रमाणे आता संपला असे वाटायला लागले की हा हजर! आणि तो पण नेमका शनिवार- रविवारी. बाकी पावसाचे आणि माझे काही वाकडे नाही. उलट पाउस मला आवडतो. फार आवडतो. [त्यामुळे कोणाला कोणी पावसासोबत आवडावे म्हणून झगडावे लागणार नाही.(संदर्भ: गारवा, मिलिंद इंगळे)]. फक्त एक गोची या पावसामुळे होते ती म्हणजे कॅमेरा बाहेर नेता येत नाही.

पाउस असा रुणझुणता!! घराच्या खिडकीतुन काढलेला फोटो
२-३ वीकेण्ड नंतर मात्र आमची सहनशक्ती संपली, म्हटले बस! आता काहीही झाले तरीही जायचेच! बोटांची खाज स्वस्थ बसू देत नव्हती. शनिवारी पहाटेच मी, प्रणव, आदित्य आणि वैभव निघालो. अत्तापर्यंत सासवड भाग हा default बनुन गेला होता. आमच्या घरच्यांनी तर "चुकली मुले, सासवडात!" अशी म्हणच तयार केली आहे.वातावरण आल्हादकारक होते, थोडा गारवा होता पण पावसाची लक्षणे नव्हती. दिवे घाटातून वर येईपर्यंत ७ वाजले होते. मागच्या वेळी इथे आलो होते तेव्हा दिसलेल्या क्वेल, शॉर्ट टोड आणि ब्लॅक स्टॉर्क च्या आठवणी मनात ताज्या झाल्या.

क्वेल


आजूबाजूचे पक्षी, माणसे आपआपल्या कामात मश्गूल होती. सुरूवातीलाच वेडा राघू आणि होला यांनी जवळून मस्त पोझेस दिल्या.

वेडा राघू



होला

पुढे एका तळ्याजवळ आम्हाला एक सिंगिंग बुशलार्क दिसला. प्रणव आणि वैभव पुढे गेले. फोटोसेशन आटपून आम्हिही निघलो.

सिंगिंग बुशलार्क

थोड्याच अंतरावर ते दोघे एका बाभळीच्या झाडाकडे एकटक बघत होते.
"ए! काय सापडले?""
शू !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!"
जास्त काही न बोलता आम्ही पण त्या झाडाकडे बघायला लागलो. त्यावर पांढऱ्या पोटाचा विष्फुल्लिंग (White bellied Minivet) बसला होता.त्याच्या चोचीमधे एक अळी होती. मी कॅमेरा घेउन लगेच सटासट फोटो काढले. बराच वेळ तो तिथे बसून होता आणि ती अळी खात नव्हता, त्यावरुन आम्हाला शंका आली की याचे घरटे इथेच आहे.

पांढऱ्या पोटाचा विष्फुल्लिंग (नर)
मग जास्त आवाज न करता बाजुच्या एका झुडुपामागे आम्ही जाऊन बसलो. थोड्यवेळाने त्याची भीती बुजली आणि तो त्याच्या घरट्यात शिरला.


काय अशक्य ठिकाणी, अशक्य वातावरणानुरुप(Camouflaged) घरटे बांधले होते. कोणाला ते झाड दाखवले आणि सांगितले "इथे एक घरटे आहे, ते शोध!". तर त्याने ते घरटे शोधण्याची प्रोबॅब्लिटी, भारत - ऑस्ट्रेलिया मॅचमधे, भारत जिंकण्याच्या प्रोबॅब्लिटीपेक्षा कमी असेल.पाणी आणि जमिनीपासुन १०-१५ फूट उंचीवर एका तिचक्यावर (जिथे दोन फांद्या फुटतात तो "बेचका" आणि जिथे तीन फांद्या फुटतात तो "तिचका") मावळ्याच्या पगडी सारखे (सायबच्या भाषेत सॅडल नेस्ट म्हणजे खोगीर घरटे) घरटे होते.



त्या पक्षाचे पोट जेमतेम बसेल एवढा त्याचा आकार होता. ते घरटे बनवण्यासाठी छोट्याछोट्या काटक्यांचा वापर केला होता. पण त्या प्रकारच्या घरट्यांमधे (आयोरा, चश्मेवाला) सर्रास वापरली जाणारी कोळ्याची जाळी मात्र फार कमी होती. त्या घरट्यात एक अंडे आणि एक पिलू होते. मादी पूर्ण वेळ घरट्यात बसुन होती. नर तिला अळ्या, नाकतोडे आणून खायला घालत होता.

घरटे

पिलू अजुन लहान होते,त्याला भरवले जात नव्हते.११-११.३० च्या सुमारास भरून यायला लागले, त्यामुळे सटकण्याच्या निर्णयावर शिक्कमोर्तब झाले.

पांढऱ्या पोटाचा विष्फुल्लिंग (मादी)

रेंज आल्यावर पांडे सरांना फोन केला आणि या घरट्याबद्दल सांगितले तेव्हा ते म्हणाले या पक्षाबद्दल जास्त माहिती उपलब्ध नाही. याचा अभ्यास करायला हवा. त्यानंतर आम्ही दर शनिवार रविवार तेथे जाउन टाइम बजेटिंग करु लागलो.




टाइम बजेटिंग म्हणजे नर आणि मादी किती वेळ घरट्यावर असतात? किती वेळा अन्न आणले जाते? कोण भरवते? अंडी कोण उबवते? नर किती वेळ गाणी म्हणतो? यासगळ्याचा आलेख.











२-३ आठवडे मस्त काम चालु होते, पिलू चांगलेच मोठे झले होते. नर आणि मादी दोघांचीही त्या पिलाला भरवता भरवता "पुरे ! वाट" लागत होती.

पण या सगळ्या दिवसात बाकीचे फोटो काढले जात होते.(फोटोसाठी वर पहा.) एके दिवशी ठरवले, याचा एकतरी चांगला फोटो हवाच. त्यासाठी बुधवारी पहटेच आम्ही तिकडे पोहोचलो. ( मंगळवारी पाउस पडला नव्हता, आणि पडयाची चिन्हे नव्हती. ऑफिसमधे सकळी लवकर कोणतीहि मिटिंग नव्हती, म्हणून बुधवार.) मस्त उन पडले होते. आता आम्हाला नराची बसण्याची एक जागा माहित झाली होती. तिथे जाउन बसलो. थोड्याच वेळात नर तिथे आला . झकासपैकी फोटो घेतले आणि नंतर टाइम बजेटिंग करण्यासाठी घरट्याजवळ गेलो.


मादी तिथे होती, नर थोड्यावेळाने एक रसरशीत आळी घेउन आला, पण पिलाने नेहमी प्रमाणे चिवचिवाट केला नाही आणि ते उठले ही नाही. नर आणि मादी सारखे घरट्याकडे जायचे, चोच पुढे करायचे आणि थोड्यावेळाने स्व:ताच तो घास खाउन टाकायचे. थोड्यावेळाने त्यांनाही समजले की ते पिलू गेले आहे.या घरट्याचा असा करुण अंत बघून आम्हाला गलबलून आले.



पण हा तर निसर्ग नियमच आहे, जो जगण्यासाठी योग्य नाही तो टिकत नाही.बहुधा या जोडीचे हे पहिलेच घरटे असेल. पुढच्या वेळी त्याचे घरटे नक्की यशस्वी होइल अशी आशा करत आम्ही तिथून निघलो ते पुढच्या वर्षी अजुन जास्त घरटी शोधण्याची स्वप्ने बघतच!!!!!

Ek Unad Divas

KavadiPat Railway Crossing, 6:45 am

KavadiPat, In the stream, 7.15 am

KavadiPat, Waiting for Brahminy ducks,7.45 am

Pune-Solapur Road, Heading For Bhuleshwar,10.00 am

Bhuleshwar Ghat, 12.00pm

Bhuleshwar Ghat, 12.30pm

Near Bhuleshwar Temple, 2.00pm
























Near the bhuleshwar Temple, 3.30pm















Bhuleshwar-Saswad road, 4.30pm

Near Saaswad,5.00 pm

Near Saaswad,5.30 pm

Terrace of my home, 9.30pm

YUVARAAJ

एकदा दाण्याबरोबर(Sarang Dani) सिंहगडावर फिरायला गेलो होतो. त्यावेळी टिळक वाड्याजवळ एका शेवरीच्या दांडीवर एक पक्षी बसून फार सुंदर गात होता. त्याच्याकडे लक्ष जाणे सहाजिकच होते. पक्षी प्रेमाचे ते सुरुवातीचे दिवस असल्यामुळे नुसत्या आवजावरुन पक्षी ओळखणे जरा अवघडच काम होते. उजेड कमी होता. त्याचे रंग दिसत नव्हते, पण लक्षात राहिला तो त्याचा तुरा.
घरी येउन पुस्तक धुंडाळणे सुरु झाले. पण अश्या वर्णनाचा (तुरा असलेला चिमणी एवढा) पक्षी त्यावेळी माझ्याकडे असलेल्या पुस्तकात (सालीम अलींच्या पुस्तकाचा छोटेखानी मराठी अनुवाद) नव्हता. त्यानंतर थोड्यादिवसांनी एका रद्दीच्या दुकानात मिलिंद गुप्त्यांचे "सकाळ" मधे आलेल्या लेखांचे पुस्तक दिसले. २० रुपयांमधे ते पटकन उचलले. (हा रद्दीवाला फार कामाचा माणूस आहे. त्याने मला "जीव्ज" ची सहा पुस्तके फक्त ५० रुपयात दिली आहेत. असो.) घरी आल्यावर ते पुस्तक आधाश्यासारखे वाचत सुटलो. त्यात तिसऱ्या पक्ष्याबद्दल वाचतान एकदम ट्यूब पेटली. अरे हाच तो पक्षी जो आपण सिंहगडावर बघितला होता. त्याचे नाव होते "युवराज". किती सार्थ नाव! साहेबाच्या भाषेत याला "Crested Bunting" असे दुबळे नाव आहे.













य़ुवराज(नर)

काळे कुळकुळीत पोट, चॉकलेटी पाय, चिलखत घातल्याप्रमाणे दिसणारे ब्रॉंझ रंगाचे पंख, जिरेटोपाची आठवण करुन देणारा तुरा, त्याचे ते छाती फ़ुगवून बसणे, डोळ्यातली ती चमक आणि एकूणच वागणे, सगळे एखाद्या "बिगडेदिल शहजाद्या" सारखे. हे वर्णन झाले नराचे.




































य़ुवराज(मादी)

मादी आपली बापुडी एखाद्या गरीब घरच्या शालीन, सोज्जवळ मुलीसारखी असते. रंगाने अगदी चिमणी, न तुरा, न तो डौल. भपकेबाज पणाचा पूर्ण अभाव. म्हणूनच की काय ही त्या राजपुत्रा मनात भरते. अगदी परस्परानुकुल जोडा आहे हा. अशा ह्या पक्षाला जो\जी एकदा पाहिल, आणि ह्याच्या प्रेमात न पडेल, तर ते त्याच्या/तिच्या मधील सौंदर्याभिरुचीचा अभाव दाखवते.







































मूर्तीमंत सौंदर्य़

त्यानंतर सिंहगड व्हॅलीमधे ह्याला मी 'य' वेळा, पोट्भरुन पाहिले पण एकही चांगला फोटो मिळाला नाही.
हा तसा मिश्राहारी पक्षी आहे. टणटणीची फळे, टोळ,गवताचे कोंब, धान्य ह्या सगळ्यांचा त्याच्या आहारात समावेश असतो. बहुधा हा पक्षी जोडीनेच फिरतो. व्हॅलीमधे ओढ्याच्या कडेला जे झोपडे आहे, तिथे जेव्हा धान्य आणुन टाकले जाते, तेव्हा युवराज आणि चेस्टनट शोल्डर्ड पेट्रोनिया (सालीम अलींची चिमणी) हमखास दिसतात. घाट, डोंगर उतार इथे ह्यांचा वावर असतो.














खाद्य

ह्यांचा विणीचा हंगाम श्रावण-भाद्रपदात असतो. डोंगर उतरावर एखाद्या कपारीत झुडुपाच्या मागे, पाने, गवत, गवताची मुळे वापरुन तयार केलेले कप सारखे घरटे शोधणे हे जवळ जवळ अशक्यप्राय काम आहे. नर आणि मादी दोघेही मिळुन घरटे बांधतात.














प्रणयक्रीडा

घरट्यात हिरवट पिवळ्या रंगाची व त्यावर जांभळट चॉकलेटी डाग असलेली २-३ अंडी असतात. अंडी उबवण्याचे काम फक्त मादी करते.














घरटे

त्या काळात नराने घरट्याच्या आजुबाजुला आपली हद्द निश्चित केलेली असते व तो त्या हद्दीवर असलेल्या मोक्याच्या ठिकाणी बसून गात असतो. हे गाणे म्हणजे त्याच्य्या अधिराज्याची जाहिरात. त्या हद्दीत जर कोणी दुसरा नर आला तर त्याचा पाठलाग करुन त्याला हुसकावुन लावण्यात येते. ह्यांच्या साठी घाटातील रस्त्याच्या कडेच्या कपारी म्हणजे जणू सॉफ्टवेअर इंजिनीयर साठी औंध. ह्या बायोलॉजिकल मॅग्नेटिझम मुळे पावसाळ्यात घाटात रस्त्याच्या कडेला बऱ्याच वेळा हे लढाई करताना दिसतात.



























सीमारेषेचे रक्षण

बहुतेक सगळ्या बंटिगचा अंड्यातून पिले बाहेर पड्ण्याचा सक्सेस रेट कमी आहे. फार जोराचा पाऊस झाला तर अंडी उबत नाहीत. पण अंडी उबली नाहीत तर त्याच हंगामात दुसरे घरटे पण केले जाते. पिले बाहेर आल्यावर नर पिलांसाठी चारा आणतो. मादी बहुतेक वेळा घरट्यातच बसुन असते. पिलांच्या वाढीसाठी आवश्यक असे प्रोटिन रिच खाद्य म्हणजे, किडे त्यांना भरवले जाते. नर आणि मादी बऱ्याच वेळा बारक्या फळांवर ताव मारतना दिसतात.पिले दिसायला एकदम मादी सारखी असतात.




























ताव

नवीन कॅमेरा घेतल्यापासून ह्याचा फोटो काढण्याची इच्छा बळावत चालली होती. मला ह्याचे फोटो काढल्याची स्वप्ने पडत होती. आणि एकदाचा स्वप्नपूर्तीचा तो शनिवार उजाडला. मी, प्रणव, आदित्य, अमित आणि पांडेसर सिंहगडाकडे चाललो होतो. घाटात एका कठड्यावर बसून युवराज गात होते. मी गाडी अगदी त्याच्यापासून ५ फूटावर नेउन थांबवली तरी स्वारी आपल्या गायनात मश्गूल. मी वेळ न दवडता कॅमेरा काढला, सटासट फोटो ओढले. गाडी वरून खाली उतरलो. त्यानंतर चांगली बॅग्राऊंड, कॅचलाईट, हेड टर्न असली फोटोग्राफिक थेरं सुचु लागली. प्रत्येक फोटो नंतर वाटायचे अजून चांगला फोटो येइल. हा गडी एखाद्या कसलेल्या मॉडेलप्रमाणे पोझ देत होता. एका फोटो मधे सगळ्या थेअरीज जमून आल्या आणि मी माझी तर्जनी आवरती घेतली.

RAATAVAA

पहिला पाउस पडून गेला होता. थोडी उघडिक मिळाली होती. त्यामुळे अजुन पाउस पडायच्या आधी कुठेतरी जाउन येण्यासाठी आम्ही फार आतुर होतो. ताम्हिणी भागात सलग ४ आठवडे जाउन आलो होतो आणि त्या भागात पाउसही जास्त असण्याची शक्यता होती.त्यामुळे सासवड कडे जाण्याच्या निर्णयावर शिक्कामोर्तब झाले.
शनिवारी सकाळी मी आणि आदित्य पुण्यातून सासवडला पोहोचलो. प्रणव आणि जयदेव शिरवळवरुन प्रॅक्टिकल करुन सासवडला आले. अमितच्या घरी सगळे जमले आणि तिथून भटकंतीस प्रारंभ झाला.













(डावीकडून) गणेश, प्रणव, आदित्य, जयदेव आणि अमित सासवडच्या स्टॅण्डवर

नुकताच पाउस पडून गेल्यामुळे, दोनच दिवसापूर्वी उघडे बोडके दिसणारे ते डोंगर आता चक्क हिरवेगार झाले होते. उनही जास्त नव्हते. भतकंतीसाठी वातावरण एक नंबर होते. सुरूवातीलाच ब्लॅक बर्ड, बुशलार्क, बुलबुल, चीरक, दयाळ हजेरी लावून गेले. पावसामुळे ह्या सर्वांच्या उत्साहाला उधाण आले होते. त्यांच्या गायनामुळे भटकंतीला मस्त पार्श्वसंगीत लाभले. कस्तूर (मलबार व्हिस्त्लिंग थ्रश) बेफिकीर शीळ घालत होते, कारुण्य कोकिळ मधून मधून त्यांना साथ देत होते. फिरता फिरता कधी दुपार झाली ते कळालेच नाही.













पुरंदर

ह्या फिरण्यात आम्हाला जवळपास १५-२० साळिंदराची बिळे दिसली. पण त्यात एकही साळिंदर नव्हते. सगळ्या बिळांच्या बाहेर काहीतरी जाळल्याचे दिसले. साळिंदराच्या शिकारीची ही स्टॅण्डर्ड पद्धत आहे. काहीतरी जाळून धूर बिळात सोडायचा, त्यामुळे ते बाहेर निघते. बाहेर निघताच त्याच्या डोक्यात दगड घालायचा. बहुतेक एक शिकारी टोळी नुकतीच या भागात येउन गेली होती.बऱ्याच ठिकणी खोकडाच्या विष्ठा दिसल्या. ४-५ वेळा चिंकारा पण दिसले.








साळिंदराचे बीळ (इनसाईड ऍण्ड आऊटसाईड फ्रॉम इनसाईड)

बांधुन आणलेला वडापाव खात आम्ही एका झाडाखाली बसलो होतो. समोरच्या निवडुंगावर एक होला येउन बसला. मस्त पोझ दिली होती. जणू काहि फोटोसेशन साठीच आला होता. त्याचा जवळून फोटो काढण्यासाठी दबकत दबकत मी पुढे सरकत होतो, पावलांचा आवाज न होऊ देता, खाली वाकुन. होला लेन्सच्या टप्प्यात जवळपास आला होता. अजुन थोडे जवळ जाण्यासाठी मी एक पाऊल पुढे टाकले तर, फर्रर्रर्र आवाज करत पायातून काहितरी उडाले. माझ्या **** कपाळात!!!!! काय होते ते? क्वेल. पण क्वेल तर सरळ वर उडते आणि मग पुढे जाते. पण ह्या पठ्ठ्याने उडण्यासाठी जो काही मार्ग निवडला होता, तो जर ट्रेस करायचा झाला तर क्रिकेट मधे वापरल्या जाणाऱ्या हॉक आय ला सुद्धा घाम फुटला असता. तो थोडा पुढे गेल्यावर त्याच्या पंखावरचे आरसे दिसले आणि एकंदरीत जिझ्झवरुन लक्षात आले की हा तर "रातवा".













रातवा

मी त्याच्या मगे कॅमेरा सरसावत पळालो. पण तो रातवा शेजारच्या झाडीत कुठेतरी गडप झाला. तो ज्या ठिकाणावरुन उडाला तिथे बघितले तर माझा माझ्या डोळ्यांवर विश्वासच बसला नाही. मी जोरात ओरडलो, "आईशप्पथ! प्रणव! नाईटजार चे घरटे".














अंडी

सगळे जण पळत त्या ठिकाणी आले. त्या घरट्यात दोन अबोली रंगाची अंडी होती. ती बघून आमची खात्री झाली की तो रातवा परत इथे येणार. आम्ही थोडे मागे जाउन एका झुडुपाच्या आडोश्याला कॅमेरे परजत बसलो.
"रातवा" किंवा "रात्रिंचर" (नाइटजार) हा तसा गावाकडील लोकांना माहीत असलेला पक्षी आहे. त्याचा आढळ शहरात नसल्याने तो शहरातील लोकांना माहीत नाही. त्याच्या नावावरुनच कळते की हा निशाचर पक्षी आहे. दिवसा तो कुठेतरी दगडात किंवा झाडाच्या आडव्या फांदीवर स्थिर बसून राहतो. त्याचा रंगपण आजूबाजूच्या वातावरणाशी इतका अनुकूल झालेला असतो की आपण त्याच्यापासुन एक दोन फुटावर असलो तरी तो आपल्याला दिसत नाही. त्यांच्या मोठ्या जिवणीमुळे युरोपमधे त्यानां "गोटसकर" म्हणजे बकरीचे दूध पिणारे असे म्हणतात. पण हा समज चुकिचा आहे. त्यांचे अन्न प्रामुख्याने उडणारे किडे, चतुर हे आहे. रात्रिच्या वेळी उडत उडत ते शिकार करतात. त्यांच्या चोचीच्या बाजूला मिशा असतात, त्यांचा उपयोग किडे पकडण्यात सेन्सर म्हणून होतो. त्यांच्या नाकपुड्या चोचीवर विचित्र प्रकारे बसवल्यासारख्या असतात. असे असण्यामागे काय प्रयोजन असेल?त्यांचे डोळे बाजुला असून ते जवळपास ३६० डिग्री कव्हर करतात.




















३६० डिग्री व्हिजन.
पण रातव्याचे सगळ्यात भारी वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे उडणे. रातवे उलटे पंख मारू शकतात. त्यामुळे ते कधीही, कसेही वळू शकतात. त्यांच्या या उडण्याच्या सवयीमुळे संस्कृतमधे या पक्ष्याला "नप्तृक" म्हणतात. ह्याचा शब्दशः अर्थ आहे "दगडाप्रमाणे खाली पडणारा". त्यांच्या या उडण्यामुळे रात्री महामार्गावर बऱ्याच वेळा गाडीसमोर येउनही त्यांना अपघात होण्याचे प्रमाण नगण्य आहे.
आपल्या भागात प्रामुख्याने तीन प्रकारचे रातवे सापडतात:
१. ईंडियन नाईटजार (रातवा)
२. जंगल नाईटजार (कापू)
३. सवाना/फ़्रॅन्कलिनचा रातवा
प्रथमदर्शनी सर्व रातवे सारखेच दिसतात. पण थोड्या सरावाने त्यांच्यातला फरक ओळखता येऊ शकतो. पण त्यांचे आवाज ऐकले तर ते लगेच ओळखता येतात.

जवळपास १५-२० मिनिटांनी तो रातवा परत आला. तो ईंडियन नाईटजार होता. ती मादी होती. कारण तिच्या शेपटी वर पांढरे ठिपके नव्हते. ती घरट्यावर बसताना धक्क्यामुळे एक अंडे पुढे ढकलले गेले. फोटो काढण्यासाठी ही एक नामी संधी होती. मी कोपरावर सरपटत जाउन त्याचे फोटो घेतले. थोड्यावेळाने त्या मादीने ते अंडे ढकलून आपल्या पोटाखाली घेतले.




















रातवा आणी त्याचे अंडे

संध्याकाळ होत आली होती, आभाळही भरून आले होते. आख्खा डोंगर उतरून खाली जायचे होते.त्यामुळे आम्ही परतण्याचा निर्णय घेतला.पण त्या ठिकाणावरून पाय निघत नव्हता. जाता जाता गणेशने दुर्बीणीतून त्या रातव्याकडे पाहिले. त्याला काहितरी हलताना दिसले. नीट बघितले तर त्या रातव्याच्या अंगावर दोन पैसे फिरत होते. ते दृश्य फारच विहिंगम होते. ते पैसे आपल्याच धुंदीत होते. फिरत फिरत ते त्य रातव्याच्या डोक्याजवळ आले, आम्हाला वाटले आता तो रातवा त्यांना खाणार, पण तो दगडासारखा ढिम्म बसुन होता. त्या पैश्यांनाच शेवटी कळाले की आपण कुठेतरी चुकीच्या ठिकाणी आहोत. ते पटकन त्याच्या अंगावरुन उतरले. आम्ही पण त्यांचे अनुकरण करुन परतीच्या वाटेला लागलो.













रातवा आणि पैसे

फ़्रॅन्कलिनचा रातवा

(हे फोटो मी सिंहगड व्हॅली मधे काढले होते.)